آموزش بیمار — بیماریهای ریه
ذاتالریه (پنومونی) چیست؟ علت، علائم و درمان آن
ذاتالریه یعنی عفونت خودِ بافت ریه؛ بیماری‌ای که میتواند از یک سرماخوردگی ساده شروع شود و اگر دیر برسیم، به‌ویژه در سالمندان خطرناک شود — و اگر زود تشخیص داده شود، در بیشتر موارد کاملاً درمان میشود. در این مقاله می‌خوانید ذاتالریه دقیقاً چیست، چه کسانی بیشتر در خطرند، علائم هشدارش کدام‌اند و درمانش بر چه پایه‌ای است.
نوشته و بازبینی: دکتر بهروز مؤمنی، فوق تخصص ریه
ذاتالریه یا پنومونی، عفونت بافت خودِ ریه است: کیسه‌های هوایی ریز ریه (آلوئول‌ها) که باید پر از هوا باشند، از مایع و سلول‌های التهابی پر میشوند و تب، سرفه و تنگی نفس می‌آورند. ذاتالریه از آن بیماری‌هایی است که در جوان سالم هم میتواند شدید شود و در سالمند و بیمار مزمن، جانش را تهدید کند؛ اما اگر زود تشخیص داده شود، در بیشتر موارد کاملاً درمان میشود.
ذاتالریه دقیقاً چیست؟
عامل ذاتالریه معمولاً باکتری‌ها و ویروس‌ها هستند؛ شناخته‌شده‌ترین باکتری آن «پنوموکوک» است و ویروس‌هایی مثل آنفلوانزا و کرونا هم می‌توانند خودشان ذاتالریه بسازند یا راه را برای عفونت باکتریایی باز کنند. میکروب از راه تنفس وارد ریه میشود و وقتی دفاع بدن — به هر دلیلی — کم شده باشد، در بافت ریه جا خوش میکند و التهاب شروع میشود.
ذاتالریه ممکن است یک لوب ریه را درگیر کند یا پراکنده و دوطرفه باشد. شدت آن از یک عفونت خفیفِ قابل درمان در خانه تا بیماری شدیدی که نیاز به بستری و اکسیژن دارد فرق میکند؛ سن بالا، بیماریهای مزمن ریه و قلب، دیابت، ضعف ایمنی و سیگار، خطر شدید شدن آن را بالا می‌برند.
علت‌ها و عوامل خطر
هر کسی ممکن است ذاتالریه بگیرد، اما این شرایط احتمال و شدت آن را بیشتر میکند:
- سالمندی و کودکی: در دو سر طیف سنی، دفاع بدن ضعیف‌تر است و بیماری سخت‌تر می‌گذرد.
- بیماریهای مزمن ریه: آسم و COPD کنترل‌نشده، راه ورود و ماندگاری عفونت را هموار می‌کنند.
- سیگار و قلیان: مژک‌های پاک‌کننده راه هوایی را فلج میکند و دفاع ریه را کم میکند.
- آنفلوانزا و عفونت‌های ویروسی: خیلی از ذات‌الریه‌های باکتریایی، چند روز بعد از یک آنفلوانزای ساده شروع میشوند.
- ضعف سیستم ایمنی: داروهای سرکوب‌کننده ایمنی، شیمی‌درمانی و بعضی بیماری‌ها، خطر را بالا می‌برند.
- بستری و بی‌حرکتی طولانی: تنفس سطحی و خوابیده ماندن طولانی، تخلیه ترشحات ریه را سخت میکند.
علائم ذاتالریه
علائم معمولاً طی چند روز شکل می‌گیرند و شایع‌ترین‌ها این‌هاست:
- تب — گاهی بالا و همراه لرز شدید
- سرفه، اغلب با خلط غلیظ زرد یا سبز؛ گاهی خلط خونی خفیف
- تنگی نفس و تند شدن تنفس
- درد قفسه سینه که با نفس عمیق یا سرفه بیشتر میشود
- بی‌حالی، بی‌اشتهایی و ضعف عمومی
- در سالمندان گاهی تب دیده نمی‌شود و علامت اصلی، گیجی یا افت ناگهانی حال عمومی است
نشانه‌های ذاتالریه شدید — فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- تنگی نفس شدید یا ناتوانی در کامل کردن یک جمله
- کبودی لب‌ها یا صورت
- گیجی، خواب‌آلودگی غیرعادی یا بدحال شدن سریع سالمند
- تب بالای ماندگار همراه با لرز و افت فشار یا سرگیجه
- سرفه خونی قابل توجه
ذاتالریه، به‌ویژه در سالمندان و بیماران مزمن، میتواند در عرض چند ساعت تا یک روز شدید شود؛ اگر نفس‌تنگی رو به افزایش است، درمان را به «صبر کنیم تا فردا» نسپارید.
تشخیص چگونه است؟
پزشک با شنیدن شرح حال و گوش دادن به ریه شروع میکند؛ صدای غیرطبیعی تنفس (کراکل) سرنخ مهمی است. برای قطعی شدن تشخیص و سنجش شدت، این بررسی‌ها انجام میشود:
- عکس قفسه سینه: سفیدی و کدورت در بافت ریه، محل و وسعت عفونت را نشان میدهد و مهم‌ترین ابزار تأیید ذاتالریه است.
- اندازه‌گیری اکسیژن خون: با دستگاه پالس‌اکسی‌متر روی انگشت؛ پایین بودنش شدت بیماری و نیاز به اکسیژن و بستری را مشخص میکند.
- آزمایش خون: بالا بودن گلبول سفید و شاخص‌های التهاب، و در صورت نیاز بررسی عملکرد کلیه و کبد پیش از انتخاب دارو.
- بررسی خلط و کشت: در موارد بستری یا شدید، برای پیدا کردن میکروب عامل و انتخاب دقیق‌تر آنتی‌بیوتیک.
درمان: اصل کلی
پایه درمان ذاتالریه باکتریایی، آنتی‌بیوتیک است — و دو نکته درباره آن حیاتی است: اول این‌که شروع زودهنگام آن، به‌خصوص در سالمندان، نتیجه را بهتر میکند؛ دوم این‌که دوره درمان باید کامل شود، حتی اگر بعد از دو سه روز احساس بهبودی کردید. قطع زودهنگام دارو یعنی فرصت برگشت عفونت با میکروبهای مقاوم‌تر. در ذاتالریه ویروسی، آنتی‌بیوتیک اثری ندارد و درمان بر پایه مراقبت و درمان خود ویروس است؛ تشخیص این تفاوت با پزشک است، نه با حدس و خوددرمانی.
بخش دوم درمان، مراقبت حمایتی است: استراحت، مایعات کافی، پایین آوردن تب و در صورت پایین بودن اکسیژن، اکسیژن‌درمانی؛ موارد شدید در بیمارستان و زیر نظر تیم درمان ادامه می‌یابد. و بخش سوم، پیشگیری از دفعه بعد است: واکسن آنفلوانزای سالانه و در افراد پرخطر واکسن پنوموکوک، همراه با ترک سیگار.
پیش از ویزیت: چه چیزهایی همراه بیاوریم؟
- آزمایش‌ها، عکس‌ها و سی‌تی‌های قبلی‌تان را همراه بیاورید.
- فهرست داروهای فعلی و اسپری‌هایی را که مصرف می‌کنید همراه داشته باشید.
- کمی زودتر از زمان نوبت برسید تا ویزیت‌تان بدون عجله انجام شود.
تب و سرفه همراه با تنگی نفس دارید؟
این ترکیب را نباید با چند روز استراحت در خانه و داروی خودسرانه گذراند. تشخیص ذاتالریه با یک معاینه و یک عکس قفسه سینه روشن میشود و درمان زودهنگامش از بستری و عوارض جلوگیری میکند. برای نوبت در کلینیک بیماریهای ریوی شیراز در ساعات کاری تماس بگیرید.
ساعات کاری: شنبه تا چهارشنبه ۱۱ صبح تا ۹ شب