آموزش بیمار — بیماری‌های ریه
سل ریوی چیست؟ علائم، تشخیص و درمان
سل یک بیماری عفونی است که میکروبی به نام مایکوباکتریوم توبرکلوزیس آن را ایجاد می‌کند. این میکروب بیشتر به ریه حمله می‌کند، ولی می‌تواند به بخش‌های دیگر بدن هم برسد. سل از راه هوا منتقل میشود: وقتی فرد مبتلا سرفه یا عطسه می‌کند، قطره‌های ریز حاوی میکروب در هوا پخش می‌شوند و دیگری می‌تواند آن‌ها را تنفس کند.
نوشته و بازبینی: دکتر بهروز مؤمنی، فوق تخصص ریه
علت‌ها و راه انتقال
همه‌ی کسانی که میکروب را می‌گیرند بیمار نمی‌شوند. گاهی میکروب در بدن می‌ماند ولی فعال نیست؛ به این حالت «سل نهفته» می‌گوییم: نه علامتی دارد و نه به دیگران منتقل میشود. اما اگر میکروب فعال شود، بیماری «سل فعال» پیش می‌آید که علامت‌دار است و می‌تواند به دیگران سرایت کند.
- علت: میکروب مایکوباکتریوم توبرکلوزیس
- راه انتقال: قطره‌های هوایی هنگام سرفه، عطسه یا صحبت کردنِ فرد مبتلا به سل فعال ریوی
- خطر بیشتر در: تماس نزدیک و طولانی با فرد مبتلا، زندگی در مکان شلوغ و کم‌تهویه، ضعف سیستم ایمنی (مانند دیابت، بیماری‌های سرکوب‌کننده‌ی ایمنی یا مصرف داروهای سرکوب‌کننده‌ی ایمنی)، سوءتغذیه و سیگار
علائم
- سرفه‌ای که بیش از دو تا سه هفته طول بکشد (شایع‌ترین علامت)
- خلط خونی یا سرفه‌ی خونی
- تب خفیف و طولانی، به‌ویژه عصرها
- تعریق شبانه
- کاهش وزن و بی‌اشتهایی
- خستگی و ضعف
- درد قفسه سینه و تنگی نفس
علائم خطر — فوراً به پزشک مراجعه کنید
- سرفه‌ی خونی
- تنگی نفس شدید
- تب بالا
- سرفه‌ای که بیش از سه هفته طول کشیده است
این علائم باید سریع بررسی شوند.
تشخیص
معاینه و شرح‌حال، عکس قفسه سینه (معمولاً درگیری قسمت‌های فوقانی ریه)، آزمایش خلط (اسمیر و کشت)، تست مولکولی ژن‌اکسپرت (GeneXpert) که میکروب را سریع پیدا می‌کند، و در صورت نیاز تست پوستی توبرکولین یا آزمایش خون (IGRA) برای بررسی عفونت نهفته.
درمان
درمان استاندارد سل ریوی شش ماه طول می‌کشد: دو ماه اول چهار دارو و چهار ماه بعد دو دارو. مهم‌ترین نکته این است که داروها را کامل و بدون وقفه بخورید، حتی اگر خیلی زود حالتان بهتر شد؛ قطع زودهنگام دارو باعث بازگشت بیماری و مقاوم شدن میکروب به دارو میشود. سلِ مقاوم به دارو درمان طولانیتر و سخت‌تری دارد.
با شروع درمانِ مؤثر، اگر مقاومت دارویی وجود نداشته باشد، معمولاً پس از حدود دو هفته بیمار دیگر بیماری را منتقل نمی‌کند؛ زمان دقیق را پزشک تعیین می‌کند.
واکسن ب‌ث‌ژ (BCG) که در کودکی تزریق میشود، از شکل‌های شدید سل در کودکان محافظت می‌کند، ولی جلوی همه‌ی موارد سل ریوی در بزرگسالان را نمی‌گیرد.
پیش از ویزیت: چه چیزهایی همراه بیاوریم؟
- آزمایش‌ها، عکس‌ها و سی‌تی‌های قبلی‌تان را همراه بیاورید.
- فهرست داروهای فعلی و اسپری‌هایی را که مصرف می‌کنید همراه داشته باشید.
- کمی زودتر از زمان نوبت برسید تا ویزیت‌تان بدون عجله انجام شود.
چه زمانی به پزشک مراجعه کنیم
سرفه‌ای که بیش از دو تا سه هفته طول بکشد، حتی بدون علائم دیگر، باید بررسی شود. سرفه‌ی خونی، تب بالا، تعریق شبانه یا کاهش وزنِ بی‌دلیل هم نشانه‌هایی‌اند که مراجعه را فوری می‌کنند.
پرسش‌های پرتکرار
آیا سل واگیردار است؟
سل فعال ریوی واگیردار است و از راه هوا منتقل میشود؛ سل نهفته واگیر ندارد.
چه مدت بعد از شروع درمان، بیمار دیگر واگیر ندارد؟
با شروع درمانِ مؤثر و مصرف منظم داروها، اگر مقاومت دارویی وجود نداشته باشد، معمولاً پس از حدود دو هفته خطر انتقال بسیار کم میشود؛ زمان دقیق را پزشک معالج می‌گوید.
اگر داروها را زود قطع کنم چه میشود؟
بیماری برمیگردد و میکروب ممکن است به داروها مقاوم شود؛ آنوقت درمان طولانیتر و سختتر میشود.
سرفه‌ای که بیش از دو تا سه هفته طول کشیده است؟
سرفه‌ی طولانی — حتی بدون علائم دیگر — باید بررسی شود؛ سرفه‌ی خونی، تب بالا، تعریق شبانه یا کاهش وزنِ بی‌دلیل هم مراجعه را فوری می‌کنند. برای معاینه با کلینیک تماس بگیرید.
ساعات کاری: شنبه تا چهارشنبه ۱۱ صبح تا ۹ شب