آموزش بیمار — بیماری‌های ریه
سرطان ریه چیست؟ علائم، تشخیص و درمان آن
سرطان ریه از بیماری‌هایی است که نتیجه‌اش را «زمان پیدا شدنش» تعیین می‌کند: در مرحله اول اغلب کاملاً درمان‌پذیر است و مشکل اصلی‌اش این است که همان مرحله، بی‌علامت می‌گذرد. در این مقاله عوامل خطر، نشانه‌هایی که در فرد سیگاری نباید یک ماه صبر کنند، مسیر تشخیص از سیتی تا نمونهبرداری، منطق درمان امروزی و این‌که غربالگری به درد چه کسانی می‌خورد را می‌خوانید.
نوشته و بازبینی: دکتر بهروز مؤمنی، فوق تخصص ریه
سرطان ریه یعنی رشد بی‌قاعده سلول‌ها در بافت ریه که به‌جای انجام وظیفه، توده می‌سازند و اگر رها شوند به بافت‌های اطراف و دوردست هم می‌روند. تلخ‌ترین ویژگی این بیماری این است که ریه جای بزرگی است و تومور می‌تواند مدت‌ها در گوشه‌ای از آن بی‌صدا رشد کند؛ برای همین بیشتر بیماران وقتی پیدا میشوند که بیماری از مرحله اول گذشته است. و امیدبخش‌ترین ویژگی‌اش این است که آن اقلیتی که زود پیدا میشوند — با سرفه‌ای که جدی گرفته شد یا غربالگری در فرد پرخطر — شانس درمان کامل به‌مراتب بالاتری دارند. این مقاله درباره همان فاصله است: بین علامت و دیر شدن.
چه چیزهایی خطر سرطان ریه را بالا می‌برد؟
- سیگار — عامل اول و اصلی: بیشتر سرطان‌های ریه در افراد سیگاری یا قبلاً سیگاری رخ می‌دهد؛ خطر با تعداد سال و مقدار مصرف بالا می‌رود و بعد از ترک، سال‌به‌سال کم میشود — هیچ‌وقت برای ترک دیر نیست.
- دود دست دوم: زندگی و کار طولانی کنار افراد سیگاری، خطر را برای فرد غیرسیگاری هم بالا می‌برد.
- قلیان و سایر دودها: قلیان بی‌خطر نیست؛ دود آن همان مواد سرطان‌زای دود سیگار را به عمق ریه می‌رساند.
- مواجهههای شغلی: آزبست، سیلیس و برخی مواد صنعتی خطر را بالا می‌برند، به‌خصوص وقتی با سیگار جمع شوند.
- سابقه خانوادگی و بیماری‌های مزمن ریه: سابقه سرطان ریه در خانواده و بیماری‌هایی مثل COPD و فیبروز، زمینه را آماده‌تر می‌کنند.
علائم: نشانه‌هایی که نباید نادیده گرفت
سرطان ریه در مرحله اول اغلب هیچ علامتی ندارد؛ و وقتی علامت می‌دهد، همان علائم آشنای بیماری‌های ساده ریه‌اند — دقیقاً به همین دلیل نادیده گرفته میشوند. قاعده امن این است: هر علامت تنفسیِ تازه‌ای که در فرد بالای ۴۰ سال — بهویژه سیگاری — بیش از سه تا چهار هفته ماند، باید بررسی شود:
- سرفه‌ای که خوب نمیشود، یا تغییر در سرفه همیشگیِ فرد سیگاری (شدیدتر، متفاوت‌تر)
- خلط خونی یا رگه خون در خلط — حتی یک بار
- کاهش وزن بی‌دلیل و بی‌اشتهایی
- تنگی نفس تازه یا رو به افزایش
- درد قفسه سینه یا شانه که می‌ماند
- گرفتگی صدایی که بیش از چند هفته طول بکشد
- عفونتهای مکرر ریه در یک نقطه، یا ذات‌الریه‌ای که کامل خوب نمیشود
این نشانه‌ها را همان هفته بررسی کنید
- خلط خونی — به هر مقدار
- کاهش وزن بی‌دلیل همراه با علامت تنفسی
- سرفه تازه‌ای که در فرد سیگاری بیش از یک ماه مانده است
- تنگی نفس یا درد قفسه سینه تازه و ماندگار
بیشتر این نشانه‌ها در نهایت علتی ساده‌تر از سرطان خواهند داشت؛ اما راه فهمیدنش بررسی است، نه صبر. بررسی یک عکس و گاهی یک سیتی ساده است؛ صبر کردن، گاهی هزینه‌اش یک مرحله کامل بیماری است.
تشخیص چگونه است؟
مسیر تشخیص معمولاً از تصویر شروع میشود و به نمونهبرداری می‌رسد، چون نوع دقیق سلول، نقشه درمان را می‌سازد:
- عکس قفسه سینه و سیتی اسکن: توده یا گره در ریه را نشان می‌دهند؛ سیتی اندازه، محل و ارتباطش با بافت‌های اطراف و غدد لنفاوی را دقیق مشخص می‌کند.
- برونکوسکوپی: با دوربین باریکی راه‌های هوایی از داخل دیده میشوند و از توده نمونه گرفته میشود؛ در کلینیک ما انجام میشود.
- نمونهبرداری با سوزن از راه پوست: برای توده‌هایی که به برونکوسکوپ نمی‌رسند، با هدایت سیتی نمونه گرفته میشود.
- پاتولوژی و آزمایش‌های مولکولی: نوع دقیق سرطان و نشانگرهای ژنتیکی آن مشخص میشود؛ امروزه بخشی از درمان‌ها دقیقاً بر اساس همین نشانگرها انتخاب میشوند.
- مرحلهبندی: با پت‌اسکن و بررسی‌های تکمیلی مشخص میشود بیماری چقدر پیش رفته است؛ مرحله، ستون اصلی تصمیم درمانی است.
درمان: اصل کلی
درمان سرطان ریه بر اساس دو چیز انتخاب میشود: نوع سلول و مرحله بیماری — و امروزه برای بیشتر بیماران، ترکیبی از چند روش است که در تیم چندتخصصی (فوق تخصص ریه، جراح قفسه سینه، انکولوژیست و رادیوتراپیست) تصمیم گرفته میشود. در مراحل اولیه، جراحیِ برداشتن توده شانس درمان کامل می‌دهد. پرتودرمانی — از جمله شکل بسیار دقیق آن برای بیمارانی که جراحی نمی‌توانند بشوند — شیمی‌درمانی، درمان‌های هدفمند بر اساس نشانگرهای ژنتیکی تومور و ایمنی‌درمانی (ایمونوتراپی) ابزارهای دیگرند و در یک دهه اخیر نتیجه درمان مراحل پیشرفته را به‌طور واقعی بهتر کرده‌اند. پیام اصلی این بخش یک جمله است: «سرطان ریه» یک حکم واحد نیست؛ نوع و مرحله‌اش که روشن شود، برای هر کدام نقشه‌ای هست.
غربالگری: برای چه کسانی؟
چون مرحله اول بی‌علامت است، برای افراد پرخطر راه دیگری هم هست: سیتی با دوز پایین (LDCT) به‌صورت سالانه. راهنماهای جهانی آن را برای افراد حدود ۵۰ تا ۸۰ سال با سابقه سیگار قابل توجه — در حال مصرف یا ترک‌کرده در سال‌های اخیر — توصیه می‌کنند؛ در این گروه، غربالگری مرگ‌ومیر سرطان ریه را کم می‌کند، چون بیماری را در همان مرحله بی‌صدا پیدا می‌کند. اگر این توصیف شبیه شماست، در ویزیت بعدی‌تان درباره‌اش با پزشک صحبت کنید؛ و اگر نیست، غربالگری برایتان فایده‌ای ندارد و فقط اشعه و نگرانی اضافه می‌سازد.
پیش از ویزیت: چه چیزهایی همراه بیاوریم؟
- آزمایش‌ها، عکس‌ها و سی‌تی‌های قبلی‌تان را همراه بیاورید.
- فهرست داروهای فعلی و اسپری‌هایی را که مصرف می‌کنید همراه داشته باشید.
- کمی زودتر از زمان نوبت برسید تا ویزیت‌تان بدون عجله انجام شود.
سرفه ماندگار، خلط خونی یا کاهش وزن بی‌دلیل دارید؟
این نشانه‌ها را یک ماه دیگر هم تماشا نکنید. بررسی از یک معاینه و یک عکس شروع میشود و در بیشتر موارد پاسخش علتی ساده‌تر است؛ اما اگر سرطان باشد، همین هفته‌ها ارزش مرحله‌ای کامل را دارند. برای نوبت در کلینیک بیماری‌های ریوی شیراز در ساعات کاری تماس بگیرید.
ساعات کاری: شنبه تا چهارشنبه ۱۱ صبح تا ۹ شب