آموزش بیمار — بیماری‌های ریه
برونشیت مزمن چیست؟ علت، علائم، تشخیص و درمان
برونشیت مزمن یعنی التهاب طولانیمدت نایژه‌ها — لوله‌هایی که هوا را به داخل ریه می‌برند. در این بیماری، نایژه‌ها همیشه ملتهب‌اند و خلط زیادی تولید می‌کنند. تعریف کلاسیک آن این است: سرفه همراه با خلط، حداقل سه ماه در سال، برای دو سال پیاپی.
نوشته و بازبینی: دکتر بهروز مؤمنی، فوق تخصص ریه
برونشیت مزمن چیست؟
برونشیت مزمن یکی از دو شکل اصلی بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD) است؛ شکل دیگر آن آمفیزم است. بسیاری از بیماران هر دو را با هم دارند. بیماری درمان قطعی ندارد، اما میشود آن را کنترل کرد و جلوی بدتر شدنش را گرفت — به‌خصوص با ترک سیگار.
علت‌ها
- سیگار کشیدن: شایع‌ترین علت است و در بیشتر موارد (حدود ۹۰ درصد) نقش اصلی را دارد. هرچه مدت و مقدار سیگار بیشتر باشد، خطر بالاتر است.
- دود دست‌دوم: زندگی یا کار در جایی که دیگران سیگار می‌کشند.
- آلودگی هوا: هوای آلوده شهرها و دود ناشی از سوخت‌های خانگی.
- گرد و غبار و مواد شیمیایی در محل کار: مثل گرد زغال‌سنگ، سیلیس، غلات و الیاف نساجی.
- عفونت‌های مکرر تنفسی: سرماخوردگی و عفونت‌های ریوی که بارها تکرار شوند.
- علت ژنتیکی (نادر): کمبود آلفا-۱ آنتی‌تریپسین، که بیشتر باعث آمفیزم میشود.
علائم
- سرفه مداوم همراه با خلط، که معمولاً صبح‌ها و در فصل سرما بدتر است (همان «سرفه سیگاری‌ها»).
- خلط به رنگ شفاف، سفید، زرد یا سبز.
- خس‌خس سینه.
- تنگی نفس، به‌ویژه هنگام فعالیت و بالا رفتن از پله.
- احساس فشار یا سنگینی در قفسه سینه.
- خستگی و بی‌حوصلگی.
- سرماخوردگی‌ها و عفونت‌های سینه‌ای که دیر خوب می‌شوند و مدام برمی‌گردند.
علائم خطر — در این موارد سریع به پزشک مراجعه کنید
- خلط خونی یا سرفه همراه با خون.
- تنگی نفس شدید یا بدتر شدن ناگهانی تنگی نفس.
- درد قفسه سینه.
- تب بالا.
- کبود شدن لب‌ها یا ناخن‌ها.
- ورم مچ و ساق پا.
- گیجی یا خواب‌آلودگی غیرعادی.
- افزایش ناگهانی مقدار خلط یا تغییر رنگ آن به همراه تب.
تشخیص
- شرح حال و معاینه: پزشک درباره سرفه، خلط، سیگار و شغل شما می‌پرسد و به صدای ریه گوش می‌دهد.
- اسپیرومتری (تست عملکرد ریه): مهم‌ترین تست است؛ با دمیدن در دستگاه، میزان گرفتگی راه‌های هوایی اندازه‌گیری میشود. اگر نسبت FEV1/FVC بعد از مصرف گشادکننده نایژه کمتر از ۰٫۷ باشد، نشانه انسداد جریان هواست.
- عکس قفسه سینه: برای رد کردن ذات‌الریه، سرطان ریه و بیماری‌های دیگر.
- آزمایش خلط: در صورت مشکوک بودن به عفونت باکتریایی.
- اندازه‌گیری اکسیژن خون: با دستگاه پالس‌اکسیمتر و در صورت نیاز آزمایش گازهای خون.
- سی‌تی‌اسکن: در بعضی موارد برای بررسی دقیق‌تر ریه.
- آزمایش آلفا-۱ آنتی‌تریپسین: اگر بیمار جوان است یا هرگز سیگار نکشیده است.
درمان
- ترک سیگار — مهم‌ترین قدم: ترک سیگار سرعت بدتر شدن بیماری را کم می‌کند و موثرترین کاری است که بیمار می‌تواند انجام دهد. حتی ترک در سنین بالا هم فایده دارد.
- داروهای گشادکننده نایژه: اسپری‌های استنشاقی که راه‌های هوایی را باز می‌کنند؛ نوع سریع‌الاثر برای مواقع تنگی نفس و نوع طولانی‌اثر برای کنترل روزانه.
- کورتون استنشاقی: برای بیمارانی که زیاد دچار تشدید می‌شوند.
- بازتوانی ریوی و تمرین‌های تنفسی: ورزش و تمرین زیر نظر متخصص، توانایی فعالیت را بیشتر می‌کند.
- اکسیژن: اگر اکسیژن خون پایین باشد.
- واکسن: واکسن آنفلوآنزا هر سال و واکسن پنوموکوک طبق نظر پزشک.
- آنتی‌بیوتیک: فقط وقتی تشدید ناشی از عفونت باکتریایی باشد، با تجویز پزشک.
- داروهای رقیق‌کننده خلط: در صورت نیاز.
- پرهیز از محرک‌ها: دود، گرد و غبار و هوای آلوده.
- ورزش منظم: متناسب با توان بیمار.
پیش از ویزیت: چه چیزهایی همراه بیاوریم؟
- آزمایش‌ها، عکس‌ها و سی‌تی‌های قبلی‌تان را همراه بیاورید.
- فهرست داروهای فعلی و اسپری‌هایی را که مصرف می‌کنید همراه داشته باشید.
- کمی زودتر از زمان نوبت برسید تا ویزیت‌تان بدون عجله انجام شود.
تشدید بیماری (عود)
تشدید یعنی بدتر شدن ناگهانی سرفه، خلط و تنگی نفس که معمولاً به‌دنبال سرماخوردگی، آنفلوآنزا یا آلودگی هوا اتفاق می‌افتد. در صورت تشدید خفیف، داروهای تجویز شده را طبق دستور پزشک مصرف کنید؛ اما اگر تنگی نفس شدید شد یا علائم خطر دیده شد، فوراً به پزشک یا اورژانس مراجعه کنید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا برونشیت مزمن همان COPD است؟
برونشیت مزمن یکی از دو شکل اصلی COPD است؛ شکل دیگر آمفیزم است. بسیاری از بیماران هر دو را با هم دارند.
آیا برونشیت مزمن مسری است؟
خیر، خود بیماری مسری نیست؛ اما سرماخوردگی یا آنفلوآنزایی که باعث تشدید آن میشود می‌تواند سرایت کند.
آیا درمان قطعی دارد؟
خیر، درمان قطعی ندارد؛ اما با ترک سیگار و درمان مناسب میشود علائم را کنترل کرد و جلوی پیشرفت بیماری را گرفت.
فرق آن با برونشیت حاد چیست؟
برونشیت حاد کوتاهمدت است، معمولاً ویروسی است و در عرض چند هفته خوب میشود. برونشیت مزمن طولانیمدت است و سرفه و خلط ماهها و سالها ادامه دارد.
آیا حتماً بدتر میشود؟
نه لزوماً. با ترک سیگار و پیروی از درمان، روند بیماری کند میشود. ادامه سیگار کشیدن مهم‌ترین عاملی است که بیماری را بدتر می‌کند.
سرفه و خلطی که ماه‌هاست ادامه دارد؟
برای معاینه و انجام تست عملکرد ریه (اسپیرومتری) می‌توانید با شماره‌های زیر تماس بگیرید.
ساعات کاری: شنبه تا چهارشنبه ۱۱ صبح تا ۹ شب